Po učestalosti kod žena je na trećem mestu iza raka dojke i kolorektalnog raka (debelog creva). Najučestaliji je između 26 i 29. godine života (ranije oko 35.). Razlikuju se u osnovi dva tipa raka grlića materice: ·         Rak površine grlića - planocelularni karcinom; ·         Rak unutrašnjosti grlića - adenokarcinom.

RAK POVRŠINE GRLIĆA: Prema brzini razvoja postoje: SPORI TIP koji prolazi kroz postepene razvojne oblike (tzv prekancerozne stadijume) CIN 1, CIN2, CIN3 ili po novijoj klasifikaciji L-SIL I H-SIL koji se mogu jednostavno i potpuno izlečiti ukoliko se redovno kontroliše i na vreme otkrije. Obično je prisutan kod mlađih od 30 godina.  BRZI TIP koji nema uobičajene razvojne oblike i često se pojavljuje iznenada i ima brzi tok. Obično se javlja kod pacijenata starijih od 30 godina. Godišnje se kod 50 miliona žena u svetu otkrije neki od razvojnih oblika raka grlića, od toga pola miliona oboli od raka a oko 240 000 umre od posledica ove teške bolesti.

RAK UNUTRAŠNJOSTI GRLIĆA: Nastaje iz žlezdanog tkiva koje stvara sluz. Nisu izraženi prelazni stadijumi kao kod raka površine grlića, vrlo brzo prestaje da bude lako izlečiv pa ima ozbiljniju prognozu i manje vremena za reakciju. U 50% slučajeva prelazni oblici ovog karcinoma prisutni su istovremeno i prelazni oblici karcinoma površine grlića.

UZROCI:

Smatra se da 96% svih slučajeva raka grlića materice izazivaju HUMANI PAPILOMA VIRUSI (HPV) i to maligni tipovi: tip 16 je češći kod raka površine grlića, a tip18 je češći kod raka unutrašnjosti grlića, kao i tipovi 45 i 56. Tipovi 31, 33, 35 imaju srednje-maligni potencijal i zajedno sa ova prva dva tipa nalaze se u pomenutih 96% slučajeva raka. 
Postoje i benigni (gotovo bezopasni) tipovi virusa koji izazivaju promene na sluznici genitalija oba pola - tzv. kondilome, koji ipak u oko 5% slučajeva mogu da se pretvore u prekancerozne oblike i rak. Utešno je da u prve dve godine infekcije kod mlađih od 30 godina, 90% HPV infekcije doživi samoizlečenje, a kod starijih od 30 godina samo 40%.(preciznije u prvoj godini 30%, u drugoj 80% preostalih tako da 20% preostalih dobije neki prelazni oblik raka ili rak).

Drugi mikroorganizam koji može da izazove hronične upalne promene na grliću sa opasnošću da one pređu u prekancerozne oblike i konačno rak grlića jeste CHLAMIDIJA TRACHOMATIS. Zato je neophodno kod svake promene na grliću da se ispita prisustvo ovog mikroorganizma, i u tom slučaju izvede jednostavno lečenje antibioticima.

Ostali faktori rizika su: pušenje, započinjanje seksualnih odnosa pre 17. godine života, česta promena partnera, loši ekonomski uslovi (slaba i nekvalitetna ishrana), problematičan muški partner (promiskuitet, posete prostitutkama, loša polna higijena, genitalne infekcije, rak penisa, bivša partnerka sa rakom grlića materice).

OTKRIVANJE:

Redovne kontrole nakon prvog odnosa pa sve do starosti. Za mlađe od 25 godina jednom u 2 godine, za starije 1 puta godišnje ili češće prema nalazu.

- PAPA bris spoljašnjosti i unutrašnjosti grlića

- Kolposkopija

- Tipizacija virusa

- Cervikalni bris na Hlamidiju

- Biopsija grlića materice

- Eksplorativna kiretaža kanala grlića materice

PAPA bris treba da pregleda ginekolog i po potrebi da zatraži mišljenje Histopatologa koji daje konačnu ocenu svih sumnjivih nalaza.

LEČENJE PREMALIGNIH RAZVOJNIH STADIJUMA:

Vaporizacija grlića (uništavanje površinskih promena u prvom razvojnom obliku koji je dijagnostikovan prethodnom biopsijom.

Konizacija - hirurško odstranjivanje obolelog dela grlića materice u drugom i trećem razvojnom obliku prekanceroze koji su dijagnostikovani prethodnom biopsijom

LEČENJE RAKA GRLIĆA:

U PRVOM kliničkom stadijumu: OPERACIJA I ZRAČENJE

U DRUGOM kliničkom stadijumu: SAMO ZRAČENJE jer daje isti efekat kao i operacija
Teži stadijumi su veliki problem za lečenje: pokušava se kombinovano hirurško i zračno lečenje, a prognoza je mnogo lošija i neizvesnija

GLAVNI KRITERIJUM IZLEČENJA JE PREŽIVLJAVANJE NAKON PUNIH 5 GODINA, kada se smatra da je pacijent izlečen, ukoliko su klinički, biohemijski i histopatološki nalazi uredni.

dr Dragan Ćirović, spec. ginekologije i akušerstva, DZ "Dijagnostika"